به گزارش مشرق، کانال تلگرامی اندیشکده تهران با انتشار گزارشی نوشت:
یک دهه قبل، نظم منطقه غرب آسیا را میشد در قالب سه بلوک اصلی تحلیل کرد: نخست، «بلوک محور مقاومت» شامل ایران، سوریه، حزبالله لبنان، جریان غالب در عراق و...؛ دوم، «بلوک اسلامگرایی سنی» به محوریت ترکیه، قطر، اخوانالمسلمین و... و سوم، «بلوک مخالفان اسلامگرایی سیاسی» به محوریت امارات، عربستان، مصر و بحرین. در آن زمان، سوریه مهمترین عرصه تقابل دو بلوک نخست، یمن مهمترین آوردگاه تقابل بلوک اول و سوم و لیبی نیز مهمترین صحنه رویارویی بلوکهای دوم و سوم بود.
تغییر در تقسیمبندی بلوکها
اما طی یک دهه اخیر، معادلات منطقه دگرگون شده است. سوریه از محور مقاومت خارج شده و بلوک نخست، دستکم در مقایسه با سالهای گذشته، تضعیف شده است. بلوک سوم نیز پس از پیمان ابراهیم به اسرائیل نزدیکتر شده و روابط امارات با تلآویو به سطحی رسیده که میتوان ابوظبی را «متحد راهبردی اسرائیل» دانست. با این حال، مهمترین تحول، تغییر معادلات میان بلوکهای دوم و سوم و افزایش قابل توجه وزن ترکیه بوده است.
امروز، اگر محور مقاومت را کنار بگذاریم، میتوان از دو بلوک عمده فرامنطقهای سخن گفت که در برابر یکدیگر صفآرایی کردهاند. بلوک نخست به محوریت ترکیه، شامل ترکیه، سوریه، دولت مرکزی سودان به ریاست برهان، حکومت مرکزی سومالی، قطر و پاکستان است. در مقابل، بلوک دوم به محوریت اسرائیل از یونان، قبرس، اسرائیل، نیروهای واکنش سریع به رهبری حمیدتی در سودان، سومالیلند، تجزیهطلبان جنوبی یمن، امارات، هند و تا حدی بحرین تشکیل شده است.
تقویت بلوک ترکیه
مقایسه این دو آرایش با وضعیت یک دهه قبل، از رشد چشمگیر بلوک ترکیه حکایت دارد. این تحول در شرایطی رخ داده که اسرائیل پس از تضعیف محور مقاومت تصور میکرد با یک «پنجره فرصت طلایی» برای ایجاد هژمونی مطلق در منطقه و طراحی نظمی جدید مواجه شده است. از این منظر، رشد و تقویت بلوک ترکیه با منافع تلآویو در تضاد است.
در صف آرایی منطقهای دو بلوک مذکور، اهمیت عربستان، مصر، سودان و یمن بیش از سایر بازیگران است. بنابراین، تحولات پنج سال اخیر در کشورهای مذکور، اهمیت این تغییر موازنه را آشکارتر میکند.
تغییر رویکرد بازیگران کلیدی
عربستان طی سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ به شکل کمسابقهای به امارات نزدیک شد و تا ۲۰۲۰ عملاً در بسیاری از پروندههای منطقهای پشت سر ابوظبی حرکت میکرد. این وضعیت در پروندههای سوریه، قطر، یمن و ابتکارهایی مانند I2U2 و سپس آیمک مشاهده میشد. با این حال، از اواخر سال ۲۰۲۰ روند واگرایی میان ریاض و ابوظبی آغاز شد و به تدریج، در روابط میان دو کشور، رقابت، جای همکاری را گرفت. همچنین، اگرچه پیش از ۷ اکتبر شرایط برای عادیسازی روابط ریاض و تلآویو مهیا بود، اما این رویداد معادلات را به کلی تغییر داده و اکنون چشمانداز روشنی برای عادیسازی وجود ندارد. در مقابل، عربستان طی یک سال اخیر به ترکیه نزدیک شده و با این کشور «پیمان مشترک دفاعی مکه» را امضا کرده است. حضور پاکستان، دشمن هویتی هند، بهعنوان ضلع سوم این پیمان نیز نشانهای از چرخش راهبردی ریاض از مسیر آیمک است.
در مصر نیز شرایط کاملاً تغییر کرده است. یک دهه قبل، مصر و ترکیه در اوج تقابل قرار داشتند و مسئله اخوانالمسلمین به عنصر اصلی تقابل میان دو طرف تبدیل شده بود. این رویارویی در لیبی و تا حدی سودان نیز جریان داشت و مصر در سال ۲۰۱۷ از اضلاع محاصره قطر بود. اما در سال ۲۰۲۶ روابط ترکیه و مصر نزدیکتر شده و اکنون حتی احتمال پیوستن مصر به پیمان مکه نیز دور از ذهن نیست. در موضوعاتی مانند شورای صلح غزه نیز مصر آشکارا در کنار ترکیه و در مقابل اسرائیل ایستاده است.
در سودان، برهان مورد حمایت ترکیه و قطر قرار دارد، در حالی که حمیدتی از حمایت جدی امارات برخوردار است. برهان روند عادیسازی روابط با اسرائیل را متوقف کرده و تحولات میدانی یک سال اخیر نیز به سود او تغییر کرده است. در یمن نیز وزن حزب اصلاح، مهمترین جریان مورد حمایت ترکیه، در ساختار دولت شرعیه افزایش یافته و تحولات سیاسی به زیان امارات تغییر کرده است.
به باور اسرائیلیها، تحولات سیاسی در دمشق به نقطه عطفی در افزایش نفوذ ترکیه در منطقه تبدیل شده و بنابراین، وقوع تحولات جدید در سوریه میتواند این بار به نقطه آغاز افول آنکارا تبدیل شود. از همین رو، اسرائیل نسبت به حضور ترکیه در سوریه حساسیت ویژهای دارد. حمله اخیر به فرودگاه ابوالظهور نیز از این منظر قابل تحلیل است؛ هرچند تلآویو ممکن است با اینکار، اهداف دیگری از جمله جلوگیری از بازسازی نیروی هوایی سوریه را نیز دنبال کرده باشد.
*بازنشر مطالب شبکههای اجتماعی به منزله تأیید محتوای آن نیست و صرفا جهت آگاهی مخاطبان از فضای این شبکهها منتشر میشود.
